Majeranek – właściwości zdrowotne i zastosowanie w kuchni

Majeranek to roślina o szerokim zastosowaniu – pomaga przy kłopotach trawiennych, łagodzi kaszel i katar, a w kuchni podkreśla smak cięższych dań. Zawiera flawonoidy, garbniki, sole mineralne i olejek eteryczny o działaniu przeciwbakteryjnym oraz rozkurczowym. Poznaj dokładnie jego właściwości zdrowotne i sprawdzone sposoby na codzienne użycie.

Czym jest majeranek i skąd pochodzi?

Majeranek ogrodowy (Origanum majorana), zwany też lebiodką majeranek, zielem kiełbasianym, kiełbaśnikiem, kołdunowym zielem lub majoranem, wywodzi się z terenów nad Morzem Śródziemnym. W naturze rośnie również w północnej Afryce, Azji i na Bliskim Wschodzie, a w Indiach bywa traktowany jako roślina święta. W Polsce nie występuje dziko, lecz jest chętnie uprawiany jako roślina jednoroczna.

W klimacie umiarkowanym osiąga od 30 do 50 cm wysokości, natomiast w swoim naturalnym środowisku dorasta nawet do 1 m. Lubi słońce, żyzną i przepuszczalną glebę, częste spulchnianie, regularne nawadnianie i zraszanie. Roślina dobrze czuje się także w doniczkach na parapetach, a podczas pielęgnacji w ogrodzie przydadzą się rękawice ogrodowe i konewka o sporej pojemności. Ma drobne, szarozielone listki oraz drobne kwiaty w kolorze białym, różowym lub czerwonym, które pojawiają się od lipca do pierwszych przymrozków.

Jak odróżnić majeranek od oregano?

Chociaż obie rośliny należą do rodziny jasnotowatych, ta lebiodka nie jest tym samym co oregano. Najłatwiej zauważyć różnicę w okresie kwitnienia, ponieważ kwiatostany obu ziół mają inną budowę. Zapach lebiodki jest balsamiczny i lekko pieprzny, a smak korzenny z delikatną goryczką.

Jakie składniki odpowiadają za właściwości majeranku?

Szczególnie cenny surowiec leczniczy stanowią liście i kwiaty tej rośliny. Zawierają cynk, mangan, taniny, garbniki, fitoncydy, sole mineralne, katechiny, rutynę oraz witaminy A i C. Młode okazy dostarczają też dużych ilości karotenu, a w składzie nie brakuje beta-karotenu.

W olejku eterycznym, który może stanowić około 3% składu rośliny, obecne są między innymi terpinen, terpinenol, terpineol i borneol. Z kolei łodygi kwiatowe zawierają od 1 do 2% olejku. W liściach i kwiatach znajdziemy również karwakrol, eugenol, kwas ursolowy, kwas karnozowy, karnozol, kwas rozmarynowy i kwas kawowy. Dzięki nim surowiec wykazuje działanie antyoksydacyjne, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe i rozkurczowe.

Warto zwrócić uwagę na zawartość wybranych składników mineralnych w porcji suszu:

Badania porównawcze uprawy ekologicznej i konwencjonalnej wskazują, że rośliny z produkcji ekologicznej mogą zawierać więcej witaminy C (0,76 mg na 100 g wobec 0,49 mg), podczas gdy surowiec konwencjonalny bywa zasobniejszy w kwasy fenolowe (2,01 mg na 100 g wobec 1,85 mg). Flawonoidy utrzymują się na podobnym poziomie.

Na co pomaga majeranek?

Ziele to ma bardzo szerokie spektrum zastosowań. Działa wiatropędnie, przeciwskurczowo, przeciwbólowo, moczopędnie i uspokajająco. Pomaga w wielu dolegliwościach – od problemów trawiennych po infekcje dróg oddechowych.

Dolegliwości trawienne

Napar sprawdza się przy wzdęciach, zgadze, nudnościach, bólach brzucha i niestrawności. Pobudza wydzielanie kwasu żołądkowego i pepsyny, dzięki czemu usprawnia trawienie ciężkostrawnych potraw. Roślina ma też właściwości wiatropędne i rozkurczowe, a w badaniach udowodniono skuteczność ekstraktów w łagodzeniu wrzodów.

Dodatkowo to zioło przyspiesza metabolizm, dlatego bywa wykorzystywane wspomagająco podczas odchudzania. Niektóre badania wskazują również na zdolność obniżania poziomu cukru we krwi oraz działanie hepatoprotekcyjne, czyli chroniące komórki wątroby.

Przeziębienie, kaszel i zatoki

W infekcjach górnych dróg oddechowych sprawdza się maść majerankowa stosowana wokół nozdrzy 2–4 razy dziennie. Składniki w niej zawarte obkurczają śluzówkę, uszczelniają drobne naczynia i dają uczucie ulgi przy katarze. Należy unikać smarowania samej błony śluzowej nosa, bo może to zahamować usuwanie wydzieliny.

Inhalacje z naparu lub olejku działają przeciwzapalnie i udrożniają drogi oddechowe. Są polecane przy kaszlu mokrym, zapaleniu zatok oraz bólu gardła. Herbata z tego ziela rozgrzewa i może łagodzić objawy przeziębienia, a badania wskazują również na właściwości przeciwgorączkowe. Syrop przygotowany z dodatkiem miodu i cytryny stosuje się po 1 łyżeczce 2–3 razy dziennie.

Wsparcie serca, układu krążenia i skóry

Zawarte w zielu fenole pomagają usuwać wolne rodniki, a działanie przeciwpłytkowe wspiera układ krążenia i może zmniejszać ryzyko miażdżycy. Badania na zwierzętach sugerują też potencjał kardioprotekcyjny po zawale serca oraz zdolność zmniejszania stresu oksydacyjnego.

W kosmetyce olejek wykorzystuje się przy trądziku i stanach zapalnych skóry. Przyspiesza ziarninowanie i bliznowacenie ran, wspomaga regenerację naskórka oraz wzmacnia cebulki włosów. Przy stosowaniu zewnętrznym trzeba chronić skórę przed słońcem, by uniknąć podrażnień i przebarwień.

W badaniach laboratoryjnych hesperetyna i hydrochinon zawarte w etanolowym ekstrakcie wykazują działanie antyproliferacyjne i cytotoksyczne wobec komórek rakowych, co daje pewien potencjał przeciwnowotworowy, choć nie zastępuje to terapii.

Jak wykorzystać majeranek w kuchni i domowej apteczce?

To jedna z najpopularniejszych przypraw polskiej kuchni. Pasuje do zup z fasoli, żurku, barszczu czerwonego, rosołu, kapuśniaka i bigosu. Świetnie komponuje się z wieprzowiną, wołowiną, fasolą, grochem i kapustą, a także jest składnikiem marynat do mięs i ryb oraz sosów na bazie wina. W diecie niskosodowej sprawdza się jako zamiennik soli, bo dodaje potrawom wyrazistości bez zwiększania ilości sodu.

Wysoka temperatura osłabia smak i właściwości prozdrowotne suszu, dlatego zmiażdżone w moździerzu liście najbezpieczniej dodawać pod koniec gotowania. Świeże ziele można też drobno posiekać i wykorzystać bez obróbki cieplnej.

Zmiażdżony w moździerzu majeranek dodawaj do potraw pod koniec gotowania, aby nie stracić aromatu i cennych substancji.

Jak przygotować napar z majeranku?

Zalej 2–3 łyżki świeżego lub suszonego ziela szklanką wrzątku i odstaw na 10–15 minut. Taki napar możesz pić 2–3 razy dziennie, używać do płukanek przy bólu gardła albo do przemywania skóry. Dodatek miodu i cytryny poprawi smak i wzmocni działanie rozgrzewające.

Jak zrobić maść, inhalacje i olej?

Maść majerankową przygotujesz, mieszając susz z maścią ochronną, lanoliną lub masłem w proporcji 1:1. Po stężeniu w lodówce stosuj ją wokół nozdrzy i na obolałe stawy. Do inhalacji wystarczy gorący napar w misce lub kilka kropli olejku dodanych do ciepłej wody – powtarzaj je 2–3 razy dziennie. Olej z majeranku powstaje przez zalanie świeżego ziela oliwą i odstawienie na miesiąc w ciemnym szklanym pojemniku; po przefiltrowaniu nadaje się do masażu i smarowania zatok. Płukanka z naparu bywa pomocna na ból gardła, kompresy na bóle stawów, a kąpiel w naparze działa uspokajająco.

Kiedy zachować ostrożność w stosowaniu majeranku?

Spożywane w rozsądnych ilościach ziele jest bezpieczne dla większości osób. Nadmiar może jednak powodować bóle głowy, nadmiernie obciążać układ nerwowy i działać depresyjnie. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z obniżonym ciśnieniem krwi oraz pacjenci z zakrzepicą.

Do grup, które muszą ograniczać to zioło, należą:

• kobiety w ciąży i karmiące piersią,
• dzieci do 5. roku życia,
• osoby uczulone na lebiodkę majeranek,
• pacjenci z bardzo niskim ciśnieniem tętniczym.

Maści majerankowej nie powinno się aplikować u dzieci poniżej 1. roku życia. W trakcie terapii skórnych unikaj też ekspozycji na słońce, ponieważ ziele może działać fotouczulająco i prowokować przebarwienia. Objawów alergii nie należy lekceważyć – przy wystąpieniu wysypki lub świądu trzeba przerwać stosowanie.